Kamusi ya Bitcoin

Maneno ya Bitcoin kwa Kiswahili na Kiingereza, yanayotumika kwa namna moja katika masomo yote.

ada (fee): Kiasi kidogo unacholipa ili muamala wako uingizwe kwenye bloku au upite kwenye Lightning.
ankara (invoice): Ombi la malipo la Lightning, mara nyingi kama msimbo wa QR, lenye kiasi na muda wa kuisha.
anwani (address): Mfuatano wa herufi unaompa mtu ili akutumie bitcoin, kama nambari ya simu ya M-Pesa.
bitcoin: Pesa ya kidijitali isiyotolewa na serikali wala kampuni yoyote. Sheria zake ziko kwenye programu huria inayoendeshwa na maelfu ya kompyuta duniani.
blockchain: Daftari la pamoja la miamala yote ya Bitcoin, linalohifadhiwa na nodi kote duniani.
bloku (block): Kundi la miamala linaloongezwa kwenye blockchain takriban kila dakika 10.
BOLT11: Kiwango cha ankara za Lightning zinazoanza na lnbc (au lnbcrt kwenye regtest).
chama: Kikundi cha watu wanaoweka akiba au kuwekeza pamoja kwa sheria walizokubaliana.
chaneli (channel): Uhusiano wa malipo kati ya nodi mbili za Lightning, uliofungwa kwa muamala wa Bitcoin.
descriptor: Maelezo mafupi yanayoeleza ni anwani zipi pochi inamiliki na jinsi ya kuzitumia.
ecash: Noti za kidijitali zinazowakilisha bitcoin iliyoshikwa na shirikisho. Malipo yake ni ya faragha.
Fedimint: Programu huria inayoruhusu jumuiya kuendesha shirikisho linaloshika bitcoin kwa pamoja na kutoa ecash.
gossip: Ujumbe ambao nodi hupeana kuhusu chaneli na nodi zilizopo, ili kila moja ijenge ramani ya mtandao.
hadaa ya mtandaoni (phishing): Ujumbe au tovuti bandia inayojifanya kuwa huduma halali ili kuiba siri zako.
HTLC: Mkataba wa hashi wenye kufuli la muda: malipo yanayofunguliwa tu kwa siri sahihi kabla ya muda kuisha.
karatasi nyeupe (whitepaper): Waraka wa kurasa tisa wa Satoshi Nakamoto (2008) ulioeleza Bitcoin kwa mara ya kwanza.
kufunga kwa nguvu (force close): Kufunga chaneli peke yako kwa kuchapisha muamala wa ahadi; pesa zako zinasubiri kufuli la muda.
kujitunzia (self-custody): Kushika funguo zako mwenyewe, bila kumtegemea mtu mwingine kuzilinda.
kupanda na kushuka kwa bei (volatility): Jinsi bei inavyobadilika haraka na kwa kiasi kikubwa, juu au chini.
kupima kwa majaribio (probing): Kutuma malipo yasiyoweza kukamilika ili kujua kama njia ina ukwasi wa kutosha.
lango (gateway): Nodi ya Lightning inayounganisha shirikisho la Fedimint na mtandao wa Lightning.
maneno ya siri (seed phrase): Maneno 12 au 24 yanayoweza kurejesha funguo zote za pochi yako. Anayeyajua ndiye mmiliki wa pesa.
mempool: Foleni ya miamala inayosubiri kuingizwa kwenye bloku.
mfumuko wa bei (inflation): Bei za bidhaa kupanda kwa muda, hivyo pesa ile ile inanunua vitu vichache.
mlinzi (guardian): Mwanachama wa shirikisho anayeendesha seva na kushika sehemu ya funguo.
msimbo wa QR (QR code): Mraba wa vitone unaosomwa na kamera ya simu, mara nyingi una anwani au ankara.
mtandao wa Lightning (Lightning Network): Mtandao juu ya Bitcoin unaowezesha malipo ya haraka na ada ndogo sana.
muamala (transaction): Ujumbe uliotiwa sahihi unaohamisha bitcoin kutoka kwa matokeo ya zamani kwenda kwa wamiliki wapya.
muamala wa ahadi (commitment transaction): Muamala uliotiwa sahihi unaoonyesha salio la sasa la chaneli; kila malipo hutengeneza mpya.
multisig: Mpangilio ambapo sahihi kadhaa zinahitajika ili kutumia bitcoin, kwa mfano 2 kati ya 3.
nakala ya akiba (backup): Nakala ya maneno yako ya siri iliyohifadhiwa mahali salama ili urejeshe pochi.
nodi (node): Kompyuta inayoendesha programu ya Bitcoin au Lightning na kukagua sheria zote yenyewe.
pochi (wallet): Programu au kifaa kinachohifadhi funguo zako na kukuwezesha kutuma na kupokea bitcoin. Pochi haihifadhi sarafu zenyewe.
pochi ya mtunzaji (custodial wallet): Pochi ambayo kampuni au mtu mwingine anashika funguo kwa niaba yako.
preimage: Siri ambayo hashi yake ni hashi ya malipo. Kuifichua ndiko kunathibitisha kwamba malipo yamefika.
programu huria (open source): Programu ambayo msimbo wake uko wazi kwa yeyote kusoma, kukagua na kuboresha.
pull request: Pendekezo la mabadiliko kwenye mradi wa GitHub, linalokaguliwa kabla ya kuunganishwa.
regtest: Mtandao binafsi wa majaribio wa Bitcoin unaoudhibiti, unaochimba bloku papo hapo.
sats: Kipimo kidogo zaidi cha bitcoin. Bitcoin moja ina sats milioni 100.
shirikisho (federation): Kikundi cha walinzi wanaoshika bitcoin kwa pamoja; wengi wao lazima wakubaliane kabla pesa kusonga.
soko la kubadilishia (exchange): Kampuni inayokuuzia au kukununulia bitcoin kwa shilingi; kwa kawaida ni mtunzaji.
uchimbaji (mining): Kazi ya kompyuta zinazoshindana kuongeza bloku inayofuata na kulipwa bitcoin mpya na ada.
ufunguo binafsi (private key): Nambari ya siri inayotia sahihi malipo yako. Usimpe mtu yeyote.
ufunguo wa umma (public key): Nambari inayotokana na ufunguo binafsi. Wengine huitumia kuthibitisha sahihi yako bila kujua siri yako.
ukwasi (liquidity): Kiasi kinachoweza kutumwa (ukwasi wa kutoka) au kupokelewa (ukwasi wa kuingia) kwenye chaneli.
upitishaji wa kitunguu (onion routing): Kufunga maelekezo ya malipo kwa safu za usimbaji, ili kila nodi ijue hatua inayofuata tu.
upunguzaji nusu (halving): Kila bloku 210,000 (takriban miaka minne), zawadi ya bitcoin mpya kwa wachimbaji hupungua nusu.
utapeli (scam): Hila ya kukudanganya ili utoe pesa au siri zako.
uthibitisho (confirmation): Muamala unapoingizwa kwenye bloku hupata uthibitisho mmoja; kila bloku inayofuata huongeza mmoja.
UTXO: Matokeo ya muamala ambayo bado hayajatumika: kipande cha bitcoin unachoweza kutumia.